Filosofisch Café

Woensdagavond, er zijn zes filosofen in het bovenzaaltje bij Tjommies Music Bar. Valentijnsdag staat voor de deur. Na een korte kennismaking en uitleg van de opzet van de avond wordt er een vraag gekozen: zijn hoofd en lijf geschieden in liefde? De bijbehorende casus gaat over een vriend die na een verblijf in het buitenland verklaart dat "mijn lichaam is vreemd gegaan, mijn gedachten niet". En daarmee verbaast hij de vragensteller. Want kan dit dualisme wel bestaan in de liefde?

Hierop komen meteen allerlei reacties. Bijvoorbeeld of deze actie rechtvaardig is: mag je op deze manier je daden "goedpraten"? Deze vraag veronderstelt dat jouw liefde exclusief voor één ander is en is dat wel zo? Liefde hoeft niet per se lichamelijk én geestelijk voor één persoon te zijn. Liefde kan breder zijn. Denk maar aan een poly-amoureuze relatie waarbij meerdere mensen tegelijkertijd met elkaar een romantische liefdesrelatie hebben. Daar wordt jouw hoofdelijke en lijfelijke liefde met meerdere mensen gedeeld. Volgens één van de deelnemers is liefde juist een eenheidservaring tussen je hoofd en je lijf. 

Dan stelt iemand dat liefde verandert naarmate jouw relatie vordert. Liefde kent namelijk verschillende vormen. Maar de essentie van liefde is dat je iets van jezelf opoffert voor een ander. Nou nee, liefde is een oergevoel, stelt iemand anders. En dat gevoel varieert in intensiteit en uitingsvorm. De heftige vorm aan het begin van je relatie neemt af naarmate de partners ouder worden. Liefde blijkt eruit dat je elke dag voor diezelfde persoon kiest, zegt een derde. Dat zou je als een offer kunnen zien, maar is wel een bewuste keuze.

Dan komt er een wetenschappelijke blik binnen: we kunnen liefde zien als iets biologisch maar ook als een sociaal (of cultureel) construct. Iets wat we zelf ervan hebben gemaakt. Iemand anders vult aan dat juist dat construct jou ervan weerhoudt om vreemd te gaan. En hij constateert een paradox tussen de langdurige relatie en de korte passionele uitspatting. En toch wil je dat het duurt en dat de relatie een “maatjeschap” wordt. Bij die vertrouwdheid tussen de maatjes kunnen meer mensen zich in vinden. in de liefde gaat het om een spanningsveld tussen sleur versus aangetrokken voelen: het dagelijks repeterende en de nieuwe spannende elementen.

Dan brengt iemand naar voren dat liefde juist heel egoïstisch is: jij het een behoefte die bevredigd moet worden en daar zoek je iemand voor. Iemand die ook zo'n behoefte heeft of die juist bereid is om die behoefte te vervullen. Altijd wel met elkaars instemming, anders is geen sprake van liefde. Maar hoe zit dat dan als de liefde niet beantwoord wordt? Is er dan nog sprake van liefde of alleen maar van verlangen in plaats van vervulling (van die behoefte)?

Bij een duurzame liefde is er sprake van een vergroeiing tussen de deelnemers. Dat beaamt een ander: in de liefde durf je kwetsbaar te zijn. Een liefdesrelatie is diep waarbij je jezelf kunt en mag zijn, en er warmte voor terugkomt. Nee, stelt een ander: in de verliefdheid wordt je overgenomen door je lichaam. Daartegenover staat dat liefde juist veel bewuster is. En meteen worden hier de dating-apps genoemd: die werken niet omdat liefde je overkomt, daar komt geen rationele keuze bij kijken.

We naderen het einde van de avond en iemand komt met een voorlopig antwoord. Die scheiding tussen hoofd en lijf is gekunsteld. Er is geen zinnig onderscheid mogelijk omdat die twee altijd verbonden zijn. Ja, zegt een andere deelnemer, drift is “liefde” zonder gedachten. En daar laten we het bij. En wanneer de zaal weer leeg is, vraag ik me af of iedereen weer bij zijn geliefde is?

Op deze woensdagavond in het nieuwe jaar, waren een tiental mensen naar het bovenzaaltje van Tjommies Music Bar gekomen om hun eigen bovenkamer aan te zetten. Nadat iedereen drinken voor zich had en de gesprekregels waren verteld, gingen we de vragen inventariseren. Daar waren hele lange vragen bij zodat bij vier het blad vol was en we overgingen naar de stemronde. De meeste stemmen gingen naar: wanneer kun je je eigenaar noemen van iets? 

De vraag kwam naar boven toen een president riep dat Groenland bij de USA zou moeten horen. Dit is een heel groot probleem waar niemand direct actor bij is. Gelukkig bleek de vraag ook te gaan over de ligstoel bij het zwembad, een plekje op het terras, een (huur)woning of een liedje. Kortom: zowel materiële zaken als immateriële dingen kun je eigenaar van zijn. Maar wat betekent eigenaar?

De eerste die een antwoord durft te geven komt met “een sociale afspraak door de meerderheid in een (sub-)groep” waarbij een wet ook gewoon een sociale afspraak is. Iemand anders vindt dat logisch: eigendom is typisch iets voor mensen, we moeten de dingen verdelen. En meteen komen hier de tegenvoorbeelden: de aboriginals en indianen schijnen geen land te claimen en sommige dieren bakenen duidelijk hun territorium af. Het waren die kolonisten uit Europa die met een paaltje en een “oorkonde” zich de grond toe-eigenden. En zo komt iemand tot een andere omschrijving: je bent eigenaar als je er een claim op legt.

Even terug naar immateriële zaken. Wat betekent het dat je eigenaar van een probleem bent, zoals ze dat zo graag op kantoor noemen? Dan wordt je verantwoordelijk (gemaakt) om een oplossing te vinden. Maar bezit ik daarmee ook het probleem?

Even terug naar dat claimen. Er zijn al zo lang mensen op de aarde, dat je toch niets meer kunt claimen? Ook de kolonisten kwamen ergens aan waar al mensen leefden. Dan kunnen die nieuwkomers toch niet zomaar grond gaan claimen?

Dan komt de vraagsteller met een andere invalshoek. Als rentmeester kun je een stuk grond beheren, maar je blijft verantwoording af leggen naar een hogere macht. Terwijl een eigenaar alleen naar zichzelf of het object verantwoordelijk is. Dan probeert iemand anders een beschrijving: je kunt je ergens eigenaar van noemen als je een emotionele verbondenheid voelt met dat iets, dat het deel van jou is. Het wordt steeds duidelijker dat er verschillende soorten eigenaarschap zijn. Of zoals iemand het noemt: het is fluïde. 

Is het onderscheid eigenaarschap versus zeggenschap niet veelzeggender? Als eigenaar kan ik iets weggeven terwijl voor immateriële zaken ik (alleen maar) zeggenschap heb.

Dan oppert iemand dat er ook een collectief eigendom is, zoals de aandelen van een bedrijf, of onze cultuur. En zo komt ook de vraag of Nederland ons eigendoom is of dat wij het bezit van Nederland zijn? Want de wetgever kan van alles aan ons vragen en ons straf (laten) geven.

Maar macht en eigenaarschap liggen dicht bij elkaar. In beide gevallen heb je de middelen om iets voor elkaar te krijgen. En dat is ook waar de vraag vandaan komt: kun je je met machtsvertoon een land toe-eigenen? De machthebbers kunnen zelfs de meerderheid negeren. Daarom is het goed dat we sociale constructen hebben die dat proberen te voorkomen. En dat lukt niet met bijvoorbeeld cultuur: niemand is daar eigenaar van en dus kun je het ook niet afpakken.

We naderen het einde van de avond. Op die valreep komt iemand nog met de opmerking dat eigendom ook met verplichtingen en schulden komt. Verplichtingen om het in stand te houden en de schulden naar de voorgangers toe. Helaas hebben we geen tijd meer om dit aspect verder uit te diepen. Ook deze avond hebben we weer veel onverwachte kanten van ons onderwerp onderzocht. En dat blijft toch elke keer weer de opbrengst van het filosoferen: nieuwe aspecten ontdekken.